Wat is het verschil tussen de onbalansmarkt en de dag-vooruit markt?
Stel je voor: je hebt zonnepanelen op je dak, een slimme laadpaal voor je elektrische auto en een Nest of Tado-thermostaat in de woonkamer. Je wilt alles uit je energie halen, zowel voor je portemonnee als voor het milieu. Maar dan kom je termen tegen als 'onbalansmarkt' en 'dag-vooruit markt'.
Het klinkt ingewikkeld, alsof het alleen iets is voor energie-experts op een kantoor in een stad met een grijs pak.
Toch is het steeds vaker relevant voor jou, als slimme huiseigenaar. Deze markten bepalen namelijk hoe jouw energieprijs tot stand komt en hoe je slim kunt bijsturen.
Het gaat hier niet over ingewikkelde theorie die je op school leerde. Het gaat over geld. En over zekerheid. Door te begrijpen hoe deze markten werken, kun je je slimme apparaten zo instellen dat ze automatisch inspelen op de beste momenten.
Je bespaart niet alleen euro's, maar ontlast ook het elektriciteitsnet. Dat is pas echt slim wonen.
De dag-vooruit markt: je energieprijs voor morgen
De dag-vooruit markt (in vaktaal: Day-Ahead markt) is precies wat het klinkt: een markt waar energiebedrijven hun stroom voor morgen al inkopen.
Dit gebeurt elke dag rond het middaguur. Stel, het is 12:00 uur.
Dan gaan alle grote energiepartijen en handelaren met elkaar de strijd aan. Ze bieden in op stroom die ze denken te gaan leveren en vragen voor de komende 24 uur (opgedeeld in 96 kwartieruren). De prijs die hieruit komt, is de basis voor jouw variabele energietarief of de prijs die je betaalt bij een dynamisch energiecontract zoals van ANWB Energie of Frank Energie. De prijs hangt af van wat er verwacht wordt.
Zonnepanelen in Duitsland die veel opwekken? De prijs kan dalen.
Een koudegolf in Europa waardoor de gascentrales harder moeten draaien? De prijs stijgt. Jij ziet deze prijs vaak pas rond 14:30 uur of 15:00 uur van de dag ervoor. Waarom is dit relevant voor jou?
De dag-vooruit markt is de supermarkt voor stroom: je weet vanavond wat morgen de boodschappen gaan kosten.
Omdat je op basis van deze prijs je grote verbruikers kunt plannen. Zie je dat morgenmiddag tussen 13:00 en 15:00 uur de stroom spotgoedkoop is (soms zelfs onder de €0,00 per kWh)?
Dan is het tijd om je electrische auto vol te laden of de wasmachine aan te zetten.
Veel slimme laadpalen, zoals die van Alfen of Easee, kunnen deze prijzen al uitlezen en automatisch starten als het goedkoop is.
De onbalansmarkt: het schrikdraad van het net
De onbalansmarkt (in vaktaal: Intraday markt of Balancering) werkt heel anders. Dit is het vangnet.
Stel je voor: je hebt energie ingekocht voor morgen, maar op het moment zelf blijkt het anders te lopen.
Misschien waait het harder dan verwacht, of juist minder. Of een grote industrie heeft plotseling veel meer stroom nodig. Het elektriciteitsnet moet op de seconde nauwkeurig in balans zijn.
Meer opwekking dan verbruik? De frequentie stijgt. Meer verbruik dan opwekking? De frequentie daalt. Dat is gevaarlijk voor apparaten. Op de onbalansmarkt kunnen energiebedrijven tot op het allerlaatste moment bijsturen.
Ze kopen of verkopen kleine beetjes stroom om de boel weer recht te trekken.
Dit gebeurt vaak in blokken van 15 minuten of zelfs per uur, vlak voordat het uur ingaat. De prijzen hier zijn veel wilder.
Als er een groot tekort is, kan de onbalansprijs enorm oplopen. Soms wel €1000,- per MWh (oftewel €1,00 per kWh!). Voor jou als slimme huishouden is dit minder direct iets om op te handelen, maar wel de reden waarom je soms een hoge rekening krijgt.
Het cruciale verschil in een notendop
Als je energieleverancier duur moet inkopen op de onbalansmarkt omdat jouw verbruik (of dat van je buren) afwijkt van de verwachting, betaal je daar uiteindelijk aan mee via je variabele prijs.
Of via de 'capaciteitstarieven' die sommige dynamische contracten hebben. Het grootste verschil zit hem in de timing en de bedoeling. De dag-vooruit markt is de planning.
De onbalansmarkt is de correctie. Op de dag-vooruit markt koopt een energieleverancier in wat ze denken nodig te hebben voor de volgende dag.
Op de onbalansmarkt moeten ze op het moment zelf zorgen dat de balans klopt tussen wat er uit het stopcontact gaat en wat er uit het net komt.
Stel, je hebt een slimme meter die elk kwartier je verbruik doorgeeft. Je energieleverancier probeert dit te voorspellen. Lukt dat niet? Dan ontstaat er onbalans.
De onbalansmarkt is dus een soort van 'last-minute veiling' om de boel te redden. De dag-vooruit markt is de 'gewone veiling' van tevoren.
- Dag-vooruit: Ingekocht vóór de dag begint. Prijs is redelijk stabiel en voorspelbaar.
- Onbalans: Bijgestuurd tijdens de dag. Prijs is zeer wisselend en kan extreem hoog of laag zijn.
- Jouw impact: Door je verbruik te schuiven (smart charging), vermijd je onbalans en profiteer je van lage dag-vooruit prijzen.
Praktijkvoorbeelden met slimme technologie
Laten we dit concreet maken met je eigen huis. Stel, het is winter.
De dag-vooruit prijs voor morgen om 19:00 uur is €0,45 per kWh. Dat is best duur. Maar om 14:00 uur, als de zon nog schijnt en de wind waait, is de prijs €0,12 per kWh. Je slimme thermostaat van Tado of Honeywell weet dit.
Hij kan er voor kiezen om je huis nu al op te warmen (met het warmteopslagvermogen van je vloer of radiatoren) in plaats van straks tijdens het dure uur. Een ander voorbeeld: je elektrische auto.
Je plugt 'm thuis aan met 30% accu en je moet morgen om 08:00 uur weg met 80%.
Je laadpaal (bijvoorbeeld een Zaptec of Wallbox) is gekoppeld aan een app van je energieleverancier. De app ziet dat de laagste prijzen op de dag-vooruit markt vannacht tussen 03:00 en 05:00 uur vallen (bijvoorbeeld €0,05 per kWh). De laadpaal start het laden dus automatisch om 03:15 uur.
Je bespaart enorm ten opzichte van laden tijdens de spits. Er zijn ook scenario's waarbij de onbalansmarkt doorsijpelt naar jouw portemonnee.
De rol van je energiemanagement systeem (EMS)
Sommige energiecontracten (zoals Zonneplan of Tibber) werken met een 'spotprijs' die gebaseerd is op de dag-vooruit markt, maar ze rekenen een opslag. Als het net ontzettend overbelast is en de onbalansprijzen exploderen, kan het zijn dat je leverancier een 'balansbijdrage' doorrekent. Dit zie je dan terug als een extra kostenpost op je jaarrekening, of als een plotselinge piek in je verbruikskosten op een moment dat je het niet verwachtte.
Als je echt alles wilt automatiseren, kijk je naar een energiemanagement systeem (EMS).
Denk aan de Sunny Home Manager 2.0 van SMA of de systemen van Fronius. Deze apparaten halen de prijzen van de dag-vooruit markt op (via API's).
Ze weten wat je zonnepanelen opwekken en wat je verbruikt. Ze berekenen dan de optimale strategie.
Ze kijken dus verder dan alleen de stroomprijs. Ze kijken naar de onbalans die ze zelf kunnen voorkomen. Door je batterij op te laden op het moment dat de prijs laag is (en de verwachte onbalans laag is), en die energie weer te gebruiken als de prijs hoog is, ben je je eigen energiemanager. Dit is de ultieme vorm van besparing en comfort.
Praktische tips voor jouw slimme woning
Wil je hier echt je voordeel mee doen? Hier zijn een paar concrete stappen die je vandaag nog kunt zetten. Je hoeft geen expert te zijn, je hebt alleen de juiste tools nodig.
- Check je contract: Heb je een vast contract? Dan boeien deze markten je weinig. Heb je een variabel of dynamisch contract? Dan is het zaak om alert te zijn. Apps zoals die van Frank Energie of ANWB Energie laten de uurprijzen zien.
- Automatiseer je laadpaal: Als je een EV hebt, zorg dat je laadpaal 'slim' is. Koppel hem aan een app die de stroomtarieven uitleest. Stel in: "Laad alleen als